Ayna ya da bir ayma hali üzerine...

Felsefeci Levent Kavas'a saygılarımla başlamak istiyorum. Pek adı sanı duyulmuyor ama ülkemizin bence sayılı felsefecilerinden. Felsefenin neliği üstüne, felsefi düşünmenin, akıl yürütmenin nasıl olması gerektiği üstüne bende ilk "evet lan böyle olmalı" hissini uyandıran adam. Neden mi? Anlatayım...

Belki hatırlayan olabilir, Cem Uzan'ın piyasayı silip süpürdüğü, gsm operatörlüğü, banka derken medyaya da el attığı yıllar. Star gazetesinin belediye gazetesi gibi neredeyse bedavaya insanların ellerine zorla tutuşturulduğu yıllar. İşte gazetinin köşe yazarlarından biri de Levent Kavas. Tesadüfen denk geldiğim bir iki yazısından sonra sırf onun için Star gazetesi almaya başladım. Bu yazılarından birinde aynaları ele alıyordu. Bilindik bir ayna (kübik, iç bükey, dış bükey v.b. aynalar değil)  diyordu nesnelerin sağını sol solunu sağda gösterir. Bu nesnenin tersini gösterdiği anlamına gelmez. Buraya kadar ilginç bir şey yok. Devam ediyor ve soruyordu peki ama neden bir ayna nesnenin üstünü alt olarak altını üst olarak başka bir deyişle tepetaklak göstermez. Bunun "bilimsel" bir açıklaması var elbette. Ama yaklaşım, "felsefece düşünmenin" farkı burada ortaya çıkıyor çünkü burada ışığın yansıma ve kırılma kuralları gibi artık bilinen "bilimsel" açıklamalar, kanıtlar, etki dışı, sıfır yani yokmuş farzediliyor. "Sorunsal" edilen neden normal bir insanın işin bu tarafını hiç düşünmemiş olması, aynada sağı solda solu sağda görmenin normal ama başka türlüsünün şaşırtıcı gelmesi. Benim de hoşuma giden bu basit bir nesneye basit bir nesne fonksiyonuna böyle bir farkındalıkla, akıl yürütmeye konu edilmeye değer görülerek yaklaşılması. Bu insana ilk başta felsefe hakkında şunu söylettiriyor; felsefenin konusu her şey olabilir (hiç bir şey de olabilir), felsefede -mantık bir yana- doğru ya da yanlış olmaz, felsefe külliyen doğrulanabilir ya da yanlışlanabilir değildir, böyle ise de açıktır ki hiç bir şeyi değiştirme gücü yoktur. (Marksist felsefi yaklaşımın, içinde bulunulan zamanın, tarihsel koşulların, öznel koşulların, egemen ideolojinin felsefe yapan insanın düşüncelerine etkileriyle ilgili anlatımını burada tartışmıyorum.) Felsefenin bu kendinde pasifliği, düşüncenin kendinde aktifliğiyle (radikalliğiyle) de uyumludur.

Kavas'ın fiilen gösterdiği şey bir bakıma Zizek'in yamuk bakmak dediği şeydir. Normalde bir şeyin niteliği ya da  görünümü ya da özü olarak bildiğimiz bir şeyin ancak yamuk bakılarak, bambaşka bir yerden bakılarak, çemberden dışarı çıkılarak farkedilmesi mümkün bir özelliği olabilir. Yamuk bakmak sorunu çözebilir. Bu durum örneğin antik Yunan'daki bir savaşta generallerin amansız kara saldırılarına karşın bir türlü savaşı kazanamamaları karşısında sadece karadan savaşın zorunlu olup olmadığını düşünmeye başladıkları ve o zaman başka bir yol deneriz denizden gidip düşmanın ardından dolanıp karada savaşırız dediği ve savaşı kazandıran yaklaşıma denk düşer. Basittir ama o ana kadar hep geleneksel olan düşünülmüş, farklı düşünülmemiştir. Sovyet Rusya uzay araştırmaları ile Nasa'nın araştırmaları arasındaki şu benzersiz örnek de bu duruma örnek gösterilebilir. Rusyanın sovyetler olduğu, yörüngeye ilk insanlı uzay araçlarının yerleştirilebildiği tarihlerde Nasa için yerçekimsiz uzay ortamında astronotların not tutması ile ilgili bir sorun doğmuştur. Çünkü yerçekimi olmadığı için tükenmez kalemin içi  dünyada olduğu gibi ucuna akmamakta,  akışkanlığı sağlanamamakta ve zavallı astronotlar çaresizce tükenmez kalemlerini aldirin ve armstrong aşkına çevirmektedir. Nasa bu sorunu çözebilmek ve uzayda kullanılabilir bir tükenmez kalem yapabilmek için milyonlarca dolar para harcamıştır. Ama Sovyet Rusya bu sorunu hiç yaşamamıştır. Niye? Çünkü kozmonotlar kurşun kalemle yazı yazmaktadır. İlla ki tükenmez kalemle yazmak şart değildir, gerekli de olmayabilir.

Kısaca iki tür düşünme biçimi vardır. Ki ben felsefi faaliyetten bunu anlıyorum. Birincisi durduğun yerden, ikincisi alanın dışına çıkarak. Ayna gibi tarak gibi kıl tüy gibi basit bir şey üzerine düşünülüp kafa yorulabileceği gibi koca bir galaksi, bir siyasi ya da ekonomik sistem gibi derin konular "mesel" yapılarak kafa yorulabilir.  E elbette kafamız gerçekten yorulabilir. Bunu yaparken yorulan kafayı dinlendirmek adına şöyle bir yandan bakayım demenin zevkli ve yararlı olacağını da düşünerek. 

Aynalara dönelim ve bu konuda benim Kavas yaklaşımıyla ne gibi sonuçlara ulaşabileceğimi şaşırarak,  hayretler içinde kalarak, oha gibi modern bir tarzda veya bravo gibi içten yaklaşımlar içinde izleyelim, değerlendirelim. Sağımızın sol solumuzun sağda görünmesine aynalarla ilk karşılaştığımzda fark etmek pek olası değil. E çünkü bu ilk karşılaşmada olasılıkla gördüğümüz şeyin bütününe odaklandığımız için bu ayrım gerekli de değil. Ama biliyoruz ki ayna bir başka yerde Lacan'ın özneleşme süreciyle ilgili ayna evresinde de karşımıza çıkıyor. Lacan diyor ki; aynayla ilk karşılaşan insan yavrusu kendi bedenini gördüğünde, o zamana kadar kendini nesnelerle bir bütün halinde gördüğü için kritik bir an yaşar ve algılayışında bir yarılma meydana gelir. Yavrumuz bedenini fark ederek kendini diğer insanlardan ve nesnelerden ayırır, böylece ilk adımından önce özne olmaya doğru ilk adımını atar, maşallahı da hak eder.

Lacan bir teori sunarken Kavas düpedüz akıl oyunu oynuyor, biliyoruz ama, Kavas'ın sorusunu kendime mesele ettiğimde Lacan'ın teorisini de aslında güçlendirmiş olmuyor muyum? Çünkü kendimizin farkına varmak ve özneleşmek aynı zamanda nesnelerin -bu anlamda aynanın da bir nesne olduğunun- farkındalığını da sağlıyor. Aynayla karşılaştığımız o ilk anda sağımızın soldaki görünümüyle solumuzun sağdaki görünümüyle karşılaşmamıza ve bu nedenle özneleşmenin (beden olarak) ilk anda "doğru" kurulmadığı bir farkındalık yaratmış olduğunu göstermesi gerekirken, özne nesne arasındaki bu yarılma, aynaya dokunurken ya da hareketlerimizin yansımasını görürkenki yön bilincimizle ve aynanın artık bir nesne oluşunun bilinciyle de "doğru" kurulabiliyor.

Bu karman çorman ve belki de anlamsız sözlerimi bitiriken Levent Kavas'la birlikte özneleşmeyi yine benzersiz bir örnekle aklıma kazıyan Selçuk abiyi de anmak istiyorum. Örnek şu; Selçuk abi yanılmıyorsam beş altı yaşlarında otistik küçük bir akrabasını eğitim aldığı yerde görmeye gidiyor. Yanına gidip kollarının altından tutup havaya kaldırıyor. Ufaklık şöyle bir Selçuk abiye bakıp "Çocuğu yere bırak" diyor, beni yere bırak demiyor. Otistik çocuklarda özneleşememe en temel sorun ve otistikler bu nedenle de  ayna evresindeki özne-nesne yarılmasını gerçekleştiremiyor.

Ne aynaymış arkadaş dediğinizi duyabiliyorum. Yani neymiş, ayna ayna söyle bana bu dünyada benden daha güzel olan var mı derken masal yazarı aynanın gerçekten de acayip özellikleri, yetenekleri olduğunu ileride bunun anlaşılacağını biliyormuş. Ağlatman beni, söyletmen beni aynalar...aynaaalar...kısmı da var tabi ama bu başka konu...